Een studie van Geneeskunde voor het Volk, het netwerk van 11 groepspraktijken van de PVDA, over degevolgen van nachtwerk voor de gezondheid 

April 2026 

Met nachtwerk bedoelen we alle vormen van werkorganisatie met ploegendiensten. 

Een op (de) vier mensen die 's nachts werken, heeft een hoog risico op "Shift Work Disorder" (SWD), een slaapstoornis beschreven in de DSM die veroorzaakt wordt door nachtwerk. Het lichaam kan zich niet aanpassen aan veranderende werktijden, wat leidt tot chronische vermoeidheid, slapeloosheid en slaperigheid overdag.  

Het cijfer is een van de resultaten van een studie die werd uitgevoerd bij 512 werknemers van de 11 groepspraktijken van Geneeskunde voor het Volk, in samenwerking met de Atelier Santé in Charleroi. De analyse toont een significante link tussen het aantal ’s nachts gewerkte uren per maand en de slaapstoornis. Hoe meer nachten iemand per maand werkt, des te groter het risico op het ontwikkelen van SWD-symptomen. Tegelijkertijd lijkt het loonniveau een beschermende factor te zijn: hoe hoger de lonen, hoe minder werknemers last hebben van SWD-symptomen. Daarnaast zien we ook dat het aantal deelnemers met hoge angst- en depressiescores is 4x groter is dan de algemene bevolking.  

Nog een opvallend cijfer: werknemers die lijden aan symptomen van Shift Work Disorder een dubbel zo hoog risico op arbeidsongevallen. In ons onderzoek heeft een op (de) acht werknemers het afgelopen jaar een ongeval gehad. Dit risico verdubbelt voor diegenen met de hoogste vermoeidheidsscores. Een uitgeput lichaam reageert minder snel, concentreert zich minder goed en maakt gemakkelijker fouten. 

Deze resultaten geven aan dat nachtdiensten een risicofactor zijn voor mentale gezondheid en slaap. De waargenomen link met het loonniveau suggereert het bestaan van indirecte beschermingsmechanismen die verband houden met de leef- en arbeidsomstandigheden. Deze studie kadert binnen een voorstel tot hervorming van de Belgische regering, die nachtwerk wil veralgemenen en de premies wil verminderen, terwijl een half miljoen werknemers binnen deze regeling valt1. 

We weten dat nachtwerk ernstige gevolgen kan hebben voor de gezondheid. Vandaag is nachtwerk beperkt tot bepaalde sectoren en geregeld in collectieve arbeidsovereenkomsten. Deze overeenkomsten worden besproken en gesloten tussen werkgevers en vakbonden, de vertegenwoordigers van de werknemers. Maar de regering wil de spelregels veranderen. 

Ten eerste wil ze nachtwerk uitbreiden naar meer sectoren. Ten tweede wil ze de mogelijkheid schrappen om te onderhandelen over de voorwaarden en premies in verband met nachtwerk. Erger nog: de regering wil de uren die als "nachtwerk" worden beschouwd terugbrengen van 20.00 tot 6.00 uur naar 23.00 tot 6.00 uur voor nieuwe werknemers en zo de loonpremies verlagen. Aanvankelijk plande de regering de nacht zelfs terug te schroeven van middernacht tot 5.00 uur. Het resultaat: drie uur minder aan premies per nacht, wat neerkomt op een geschat verlies van 228 euro bruto per maand voor een nachtarbeider2. 

Elke dag zien we in onze praktijken een zorgwekkende toename van mentale gezondheidsproblemen, burn-out en spier- en gewrichtsaandoeningen. Kristel, een patiënte uit Zelzate, is alleenstaande mama en besliste enkele jaren geleden de nachtshift op te nemen in de psychiatrische zorg. Een paar honderd euro extra per maand maakt een groot verschil als je er alleen voor staat. Na anderhalf jaar was ze compleet uitgeblust. Ze kon niet meer slapen en had nog nooit zo veel lichamelijke kwaaltjes gehad. ‘Al wat ik bijverdien zou ik op termijn moeten uitgeven aan zorgkosten,’ zegt ze zelf. Nu werkt ze terug in de dag, maar het duurde zes weken voor ze opnieuw ’s nachts kon slapen. Geconfronteerd met deze realiteit wilden we het specifieke effect van nachtwerk op de gezondheid in België nader onderzoeken. 

Deze doelstelling kadert binnen een alarmerende wetenschappelijke context. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) classificeerde nachtwerk al in 2007 als waarschijnlijk kankerverwekkend3, met een bijzonder hoog risico op borstkanker bij vrouwen na 4,5 jaar blootstelling4. Studies tonen ook aan dat nachtwerk het risico op hart- en vaatziekten verhoogt5. De gevolgen voor de fysieke gezondheid zijn m.a.w. ernstig en goed-gedocumenteerd.  

Het onderzoek omvatte 512 werknemers (136 vrouwen), gerekruteerd via de Atelier Santé van Charleroi (72 personen) en de 11 groepspraktijken van Geneeskunde voor het Volk. Hun gender, loon, sector en leeftijd, evenals hun blootstelling aan nachtwerk (maandelijkse uren en cumulatieve jaren) werden bevraagd. Voormalige nachtarbeiders konden deelnemen indien ze minstens 10 jaar 's nachts hadden gewerkt of minder dan een jaar geleden met dit soort werk waren gestopt. Deze methode bood ons een grote verscheidenheid aan profielen, van de minst tot de meest blootgestelden. 

De overgrote meerderheid van de deelnemers, 81%, werkte ten tijde van het onderzoek in nachtdienst, gemiddeld gedurende 11 jaar (mediaan: 8 jaar) maar variërend van 6 maanden tot 45 jaar. Ze worden ook blootgesteld aan intensief nachtwerk: gemiddeld 80 uur per maand, gerekend tussen 20.00 en 6.00 uur, inclusief overuren. Deze groep is dus goed bekend met de realiteit van nachtwerk in diverse sectoren. Grafiek 1 geeft de verdeling over sectoren weer.  

Screenen naar Shift Work Disorder

We vroegen bij alle deelnemers naar de symptomen van de medische aandoening Shift Work Disorder. SWD wordt in de DSM beschreven als een slaapstoornis die rechtstreeks wordt veroorzaakt door nachtwerk. Het uit zich in moeite met inslapen of aanhoudende oververmoeidheid, gepaard met aanzienlijke stress die het werk, het sociale leven of de studie verstoort. Deze symptomen moeten al enkele weken aanwezig zijn voordat de diagnose kan worden gesteld. In tegenstelling tot eenvoudige tijdelijke vermoeidheid, weerspiegelt deze aandoening een diepgaande verstoring van het biologische ritme, waarbij de interne klok van het lichaam zich niet kan aanpassen aan de veranderende werktijden. We evalueerden de symptomen van SWD op basis van een recent ontwikkelde screener6, die zo voor het eerst in België gebruikt werd. Boven een score van 16,2 op 24 is de diagnose SWD zoals beschreven in de DSM waarschijnlijk.

De resultaten van ons onderzoek zijn alarmerend: van onze 512 ondervraagde deelnemers had 26% een score die hoger was dan 16,2. 1 op de 4 werknemers met nachtdienst loopt dus een hoog risico op Shift Work Disorder. Dit resultaat van 26% komt overeen met internationale schattingen van de prevalentie van SWD. Uit een recente meta-analyse bleek dat een op de vier nachtwerkers voldeed aan de diagnostische criteria7. Onze Belgische studie, uitgevoerd onder werknemers in verschillende sectoren, bevestigt deze verhouding van een op vier en plaatst deze in een bredere context: nachtwerk, zoals het nu georganiseerd is, heeft verregaande gevolgen voor de gezondheid van werknemers.

De aanwezigheid van SWD-symptomen is bovendien duidelijk gelinkt aan het aantal uren nachtwerk per maand in onze studie: hoe hoger het aantal uren, hoe hoger de score op de vragenlijst. Ten tweede is er ook een verband met het inkomen. De hoogst betaalde werknemers hebben aanzienlijk lagere scores. Dit verband wordt niet per se verklaard door het loon zelf, maar achterliggend gunstigere arbeidsomstandigheden, een betere algemene gezondheid, een gemakkelijkere organisatie van huishoudelijke taken en zorg voor naasten. Omgekeerd gaan lage lonen vaak gepaard met cumulatieve beperkingen die de uitputting versterken.

Een op de acht deelnemers (12,9%) had vorig jaar een ongeval door vermoeidheid. Hoe uitgeputter iemand zich voelt, hoe groter het risico. Werknemers die symptomen van SWD vertonen, hebben een dubbel zo hoog risico op een ongeval als anderen. Geslacht, leeftijd of loon veranderen niets aan deze bevinding: vermoeidheid is steeds verbonden aan ongevallen.

Om angst en depressie te beoordelen, gebruikten we een erkende standaardvragenlijst, de PHQ-4. In de algemene Amerikaanse en Europese bevolking behaalt ongeveer 10% van de mensen een zorgwekkende score op deze vragenlijst8. Bijna 40% van onze deelnemers in nachtdienst overschrijdt deze drempel. Vier keer het gemiddelde. Deze enorme psychische belasting kan waarschijnlijk gelinkt worden aan de stress op het biologisch ritme en de gevolgen van ’s nachts werken.

Onze resultaten komen overeen met die van onderzoekers over de hele wereld. Een studie uit 2019 met mee dan 28,000 werknemers toont aan dat nachtwerk het risico op mentale gezondheidsproblemen ernstig verhoogt9. Ook het verhoogd risico op slaapstoornissen is goed gedocumenteerd10. Eén onderzoek vond dat bijna de helft van zorgverleners lijdt aan SWD11, nog meer dan onze schatting van een op de vier werknemers. Hoe meer jaren iemand 's nachts werkt, hoe groter het risico. Ons onderzoek bevestigt ook de link tussen inkomen en gezondheidseffecten van nachtwerk.  

Een lager inkomen gaat bijna altijd samen met een slechtere gezondheid12. Dat zien we ook in onze studie: deelnemers met minder inkomen melden vaker angst- en depressieve klachten en hebben ook een groter risico op symptomen van SWD. Diezelfde link komt duidelijk naar voren in recent wetenschappelijk onderzoek13. De combinatie van nachtwerk, dat ons lichaam van nature verstoort, en deze ongunstige omstandigheden vergroten de ongelijkheden op gezondheidsgebied.

Nachtwerk is een risicofactor voor Shift Work Disorder, en onze studie bevestigt dit op basis van een screener die voor het eerst wordt gebruikt in België. Een verstoord circadiaan ritme is onvermijdelijk, maar de impact op de gezondheid is dat niet. Strikte organisatorische maatregelen kunnen deze verstoringen aanzienlijk verminderen: het aantal opeenvolgende nachten tot minder dan drie beperken, zorgen voor voldoende herstelperioden, voorrang geven aan geleidelijke rotaties (ochtend → avond → nacht in plaats van andersom) en zorgen voor plekken voor dutjes met passende verlichting. Deze collectieve aanpassingen, onderhandeld door de vakbonden, zijn effectiever dan alleen individuele maatregelen. Nachtwerk mag alleen worden toegestaan als het strikt noodzakelijk is, en altijd onder omstandigheden die de gezondheid van werknemers beschermen en niet schaden.

Een analyse van de 512 deelnemers laat een duidelijk verband zien: hoe lager het loon, hoe hoger het risico op een werk-gerelateerde slaapstoornis. De laagstbetaalden lijden ook vaker aan angst en depressie. Geneeskunde voor het Volk herinnert ons eraan dat deze compensatie geen luxe is: ze helpt de gezondheid van werknemers te beschermen.

1 Les subsides au travail de nuit coûtent 2 milliards d’euros par an à l’Etat - Le Soir

2 Hervorming van de nachtpremies: wie wint, wie verliest? - Denktank Minerva

3 Stevens et al. (2009)

4 Menegaux et al. (2012)

5 Rivera et al. (2020)

6 Taylor et al. (2022)

7 Pallesen et al. (2021)

8 Wicke et al. (2022)

9 Torquati et al. (2019)

10 Cheng et al. (2016)

11 Taylor et al. (2022)

12 Social determinants of health

13 Papadopoulos et al. (2023)